Europa, continent met weinig ambitie

Europa toont zich dezer dagen niet van zijn meest vinnige kant: spierballen rollen (Rusland) of zwijgen (Gaza), daar is het goed in, maar verder? Wat is het toch dat die Unie zo traag, zo log en zo ongeïnspireerd maakt? Hendrik Vos ziet een mix van verklaringen: de logica van de besluitvorming en – helaas – het grote belang van wíé iets zal uitvoeren, niet van wát dat zal zijn.

Wie? Doceert Europese studies aan de UGent en is columnist van deze krant.

Wat? Uit de manier waarop – van Europese top naar Europese top – beslissingen worden genomen (en vaak niet) kun je veel leren over politieke besluitvorming tout court.

Het zit de naar vakantievertier verlangende journalisten deze zomer niet mee. Het hoort komkommertijd te zijn, met zonnig nieuws over de bessenoogst of de nieuwe liefde van Astrid Bryan. In de plaats daarvan wordt hier de ene na de andere regering gevormd en in de rest van de wereld gaat het er nog heftiger aan toe, van Gaza tot Oekraïne.

De Europese Unie neemt nu sancties tegen Rusland, weliswaar in slow motion en met achterpoorten en kleine lettertjes. Een Europees antwoord op Gaza blijft uit, en dat zal zo blijven tenzij ook ginds per ongeluk een vliegtuig met Europeanen uit de lucht wordt gehaald.

Een jammerlijk groot deel van de Europese politieke energie kruipt deze dagen in het invullen van enkele posten. Deze zomer moet Herman Van Rompuy nog een nieuwe Europese minister van Buitenlandse Zaken vinden, en een opvolger voor zichzelf. De wereld brandt, het vliegtuig smeult na en wij zoeken iemand om dat op gezette tijden in Europa’s naam te betreuren.

Zo een selectieproces is een complexe zaak. Het wordt altijd een soap, dikwijls een soep. Dat is in België zo, in Europa is het niet anders. Het besluitvormingsproces leert ons evenwel veel over de dynamiek van politiek in het algemeen.

Zeg dan toch nee, Jean-Claude

Laten we eens kijken naar die ene functie die in Europa al is ingevuld: Jean-Claude Juncker wordt voorzitter van de Europese Commissie. Die beslissing is betrekkelijk eigenaardig.

Ten eerste weet Juncker zelf niet of hij dit nu echt moet doen. Je ziet hem als Guido Pallemans voor de spiegel staan: ‘Zeg dan toch nee, Jean-Claude.’ Onder regeringsleiders werd niemand wild van Juncker, en er waren zelfs expliciete tegenstanders. In de wandelgangen van het Europees Parlement vragen velen zich af of hij vandaag de juiste persoon is voor de functie. Of hij het nog aankan, wordt vermoedelijk ook door zijn artsen betwijfeld. Toch hebben regeringsleiders Juncker voorgedragen en verkoos het Parlement hem met ruime meerderheid. En het was niet dat er geen andere sollicitanten waren dan een in gin-tonic gemarineerde Luxemburger.

Hoe komt het dat Juncker tegen wil en dank Commissievoorzitter werd? Het antwoord is simpel: het was niet meer te vermijden. Maanden geleden werd het idee van de Spitzenkandidaten gelanceerd. Het klonk tof: partijen zouden boegbeelden naar voren schuiven als kandidaat-Commissievoorzitter en er zouden echte Europese debatten komen. Wie kon daar tegen zijn? Al snel waren er Europese parlementsleden die zeiden dat ze slechts zouden instemmen met een Commissievoorzitter die zich op voorhand als kandidaat geout had. Logisch, toch? Christendemocraten twijfelden, maar het zou zonde zijn om niet mee te doen. Dus haalden ze in de rapte Juncker uit de kast. Dat was de gemakkelijkheidsoplossing, want iedereen kende hem daar al jaren en zo werd een diepere denkoefening vermeden. Dan kwamen de televisiedebatten. Ze werden amper bekeken, maar de bal rolde nu en was niet meer te stoppen. De christendemocraten kwamen als sterkste fractie uit de verkiezingen en Juncker werd een must.

De parabel van de jachtluipaard

Wie politieke wetenschappen heeft gestudeerd, kent vast het verhaal van de jachtluipaard en de antilope: een hongerige jachtluipaard ziet in de verte een kudde antilopen en sluipt dichterbij, op zoek naar het lekkerste beest uit de groep. Zodra hij heeft gekozen, stormt de jachtluipaard erop af. Stel dat hij plots uit een ooghoek ziet dat hij zich vergiste, dat er opzij een antilope wegrent waar nog meer vlees aan zit. Is het dan een optie om alsnog van gedacht te veranderen en achter de allerlekkerste antilope te jagen? Neen. Want dan moet de jachtluipaard eerst vertragen, daarna van koers veranderen en zich vervolgens weer lanceren. Tegen dan is dat allerlekkerste beest gevlucht. En de eerste prooi heeft zich intussen uit de voeten gemaakt.

Moraal van het verhaal: op cruciale momenten worden er keuzes gemaakt. Soms blijkt een initiële keuze niet de slimste. Er kunnen goede redenen zijn om erop terug te komen. Maar daar hangt een prijskaartje aan vast, in het geval van de jachtluipaard een lege maag. Dus vervolgt de jachtluipaard zijn weg.

Als Juncker geen Commissievoorzitter was geworden, had dat gezichtsverlies betekend voor wie de Spitzenkandidaten verdedigde. Het zou niet uit te leggen zijn geweest aan de bevolking, of aan de televisiestations die de debatten uitzonden. Het zou vooral ook machtsverlies impliceren voor het Europees Parlement, dat nu een truc had gevonden om het selectieproces naar zijn hand te zetten. Als Juncker het niet haalde, zou het Parlement dit nooit meer kunnen herhalen en in de hiërarchie aan macht verliezen. Parlementsleden vallen liever dood dan hier vrijwillig mee in te stemmen.

De schaduw van het verleden

Keuzes zijn nooit onschuldig en vrijblijvend. Ze hebben voorspelbare maar vaak ook onverwachte gevolgen. Soms is het achteraf bekeken verstandiger om de zaken anders aan te pakken. Maar als er een richting is ingeslagen, wordt het erg moeilijk om nog op de stappen terug te keren. Dus wordt de koers voortgezet in de bedding die gelegd is. De beslissingen van gisteren creëren dan nog meer hun eigen dynamiek, zelfs al worden ze betreurd door wie de zaak op gang bracht.

Bij grote conflicten is dat duidelijk. Het begint met een ontvoering van tieners in de buurt van Gaza, er komt een vergelding, daarna een eerste projectiel. Ineens zijn er tientallen raketten en start er een grondoorlog. Elke tussenstap wordt door betrokkenen aan alle zijden uitgelegd als logisch, en voortvloeiend uit de dynamiek van het moment.

In Oekraïne besliste president Janoekovitsj in 2013 plots om een geplande overeenkomst met de Europese Unie niet te ondertekenen. Dat er een klein jaar later een passagiersvliegtuig uit de lucht geknald zou worden en 300 mensen in één keer zouden doodgaan, kon hij niet voorspellen. Maar dat zijn keuze een keten van andere beslissingen op gang zou brengen, was wel duidelijk. Zou hij vandaag nog dezelfde keuze maken als toen in 2013? De vraag is interessant, maar ze doet er niet meer toe.

Natuurlijk is het altijd mogelijk om bij te sturen, en zelden zijn zaken compleet onafwendbaar. Maar het verleden is wel kleverig en de feiten van gisteren werken doorgaans langer en dieper door dan aanvankelijk gepland.

Namen of inhoud

Terug naar de politiek bij ons. Op alle niveaus, van Vlaanderen tot Europa, is er strijd om topfuncties. Al het gedoe over de poppetjes leidt de aandacht af van de werkelijke beleidskeuzes die gemaakt moeten worden. Van de jachtluipaard leren we dat het niet verstandig is om hier nonchalant mee om te springen. We zullen niet makkelijk terugkeren op het pad dat vandaag wordt gekozen. We zijn dus maar beter zorgvuldig, als we regeerprogramma’s en prioriteiten formuleren. Of het slim is om in een regering te stappen zonder mee over het programma te onderhandelen, is bijvoorbeeld maar de vraag.

De jachtluipaard leert ons ook een tweede zaak: radicale verandering, in welke richting dan ook, is moeilijk te realiseren zonder er een prijs voor te betalen. Wie met grote trom aankondigt dat alles anders moet, is er zich maar beter bewust van dat geschiedenis zich niet laat wissen. Ook al zijn er evidente redenen om het geweer snel en drastisch van schouder te veranderen, het zal niet zo gauw gebeuren.

Wildspotters met safarihoed winden zich op over de dommigheid van de jachtluipaard, die het lekkerste beest laat ontkomen. Zo zijn er ook de waarnemers van de politiek, die opiniepagina’s vullen met radicale voorstellen en verontwaardiging over het uitblijven van de snelle koerswijziging, in Vlaanderen of in Europa. Ze zijn vol onbegrip over de dwaze beslissingen van het moment en in hun pleidooi voor een betere wereld hebben ze vast gelijk. Maar er is de schaduw van het verleden, en daar ontsnapt niemand aan.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s