IJzeren gordijn

Er zijn van die verjaardagen die men liefst onopgemerkt voorbij laat gaan. Op 1 mei van dit jaar was het tien jaar geleden dat de grootste uitbreiding uit de geschiedenis van de Europese Unie plaatsvond. Vooral Oost-Europese landen traden toe, landen die decennialang tot de Sovjet-Unie behoorden of in haar invloedssfeer zaten. Er waren geen toespraken, geen feestelijkheden, geen taart, geen vuurwerk, zelfs geen pontonbrug tussen oost en west. Wat viel er ook te vieren? We spreken schande over Oost-Europeanen die onze arbeidsmarkt overspoelen, schimmige zaken doen, huizen leegroven en carjacken dat het geen naam heeft. Hypocriet als we zijn, gaan we ondertussen wel op zoek naar een poetsvrouw uit Bulgarije of een Poolse loodgieter die voor een appel en een ei de badkamer installeert. We kopen in supermarkten die besparen op transport door met Litouwse chauffeurs te werken.

Vandaag precies 25 jaar geleden, op 7 oktober 1989, was er nog een andere verjaardag: de DDR vierde zijn veertigjarig bestaan. Het rommelde al even in Oost-Duitsland, maar in Berlijn gingen de gebruikelijke parades door. Sovjetbaas Mikhail Gorbatsjov was eregast. In tegenstelling tot zijn voorgangers gaf hij de DDR-leiders evenwel niet de raad om de protesten neer te slaan, maar net om het regime te hervormen. Gorbi, met zijn glasnost en zijn perestroika, werd een held en een maand later viel de muur. Het IJzeren Gordijn scheurde open, van hoog in het noorden tot aan de kusten van de Zwarte Zee. Het was een doldwaze periode waarin de geschiedenis sneller holde dan waarnemers en politici voor mogelijk hadden gehouden. Een heel systeem klapte plotsklaps in elkaar en het vrije Westen had gewonnen.

Voor Canvas reisde ik de voorbije weken dwars door Europa, langs de plekken waar de prikkeldraad het continent in tweeën deelde. Samen met VRT-journalist Rob Heirbaut ging ik op zoek naar de littekens in het landschap, resten muur en niemandsland, maar vooral naar wat er overblijft van de dromen en verlangens uit die herfst van 1989. We fietsten langs de grenzen van weleer en de sporen van de waanzin. Er was de gedenksteen voor Michael Gartenschläger, die de bewaking wilde verschalken en de volgende ochtend werd gevonden, doorzeefd met 120 kogels. Er was Mödlareuth, een dorp van amper 50 mensen, doorkliefd met een muur van drie meter veertig hoog. We spraken een Litouwer, van wie de familie in Siberië eindigde en een Stasi-spion die zijn vrienden verklikte omdat hij graag James Bond speelde. Onze reis eindigt in Bulgarije, waar het IJzeren Gordijn in de Zwarte Zee verdween. Een kwarteeuw geleden, met het einde van de Koude Oorlog en de ineenstorting van het communisme, zou alle grote strijd voorbij zijn. Het einde van de geschiedenis, zo werd ons beloofd. Maar precies aan deze stranden wordt duidelijk hoe naïef we zijn geweest. Wat verderop begint Oekraïne, aan de overkant is er Georgië. De Krim ligt ergens halverwege in deze zee. Rusland vecht om invloed terug te winnen en vlakbij is er ook Turkije. De democratie staat er volgens vele rapporten op de helling en journalisten belanden er in de gevangenis. Syrië, waar moslimfundamentalisten op gruwelijke wijze strijden tegen een corrupt regime, ligt niet veel zuidelijker. Van aan de Zwarte Zee ligt het Midden-Oosten, met de uitzichtloze strijd tussen Israël en de Palestijnen, in vogelvlucht minder ver dan Brussel.

Het verdwijnen van het IJzeren Gordijn betekende niet het einde van ongelijkheid, geweld, uitsluiting en onderdrukking. De brandhaarden van het moment liggen hier, vlak bij de Europese Unie, en niet in een verre Chinese provincie, op de andere oever van de Oceaan of aan het einde van de wereld. Maar wat er zich afspeelt in de achtertuin van ons continent, daar weten we niet veel van.

We gaan nu wel op citytrip naar Praag, en met Jetair partycrashen we in Burgas, maar voor het overige blijft Oost-Europa een groot mysterie. De Balten en de Balkan, Slovenië en Slovakije: voor het gemak gooien we het allemaal op een hoopje. We kunnen maar moeilijk verstaan waarom Litouwen en Polen vragen om de sancties tegen Rusland aan te scherpen, terwijl Hongaren en Tsjechen ze willen opschorten. Veel moeite doen we niet om de gevoeligheden, de belangen en vooral de veelzijdigheid van dit oosten te begrijpen. Zolang ze goedkope poetsvrouwen leveren, en hier voor de rest wegblijven, is het wel in orde. Tijdens de Koude Oorlog, toen de drama’s zich voltrokken op en achter de grens, keek het Westen de andere kant op. Vandaag doet het dat nog steeds.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s